…TEORIA EBOLUTIBOAK Eboluzio biologikoa Bioaniztasunaren jatorria Denboran zehar espezieek izaten duten aldaketa-prozesuari esaten zaio eboluzio biologikoa. Izaki bizidun guztiek jatorri bera dute. Aniztasun...   [More]

…TEORIA EBOLUTIBOAK
Eboluzio biologikoa
Bioaniztasunaren jatorria
Denboran zehar espezieek izaten duten
aldaketa-prozesuari esaten zaio eboluzio
biologikoa.

Izaki bizidun
guztiek jatorri bera
dute.
Aniztasun
biologikoa
milioika urtetako
eboluzioaren
eraginez sortu da.

Eboluzioak sortu ditu gure planetako
espezie mota ugariak.
Aurretik egondako
espezieetatik sortu dira espezie guztiak.

Halaber, oraingo espezieek beste batzuk
sortuko dituzte gerora.

Espezieen jatorriari buruzko bi teoria mota
daude.

• Fixismoa.
Espezieak aldaezinak dira; hau
da, bere horretan daude, sortu ziren
garaitik.
Gaur egun, fixismoa ez dute
zientifikoki onartzen.

• Eboluzionismoa.
Espezieak aldatu egin
daitezke eta beste espezie batzuk sor
ditzakete.
Gaur egun, zientzialariek
frogatutzat ematen dute eboluzioa gertatu
dela.
Hainbat teoria eboluzionista daude:
lamarckismoa, darwinismoa, teoria
sintetikoa eta oreka taidunaren teoria.

Fixismoa
XIX.
mendearen hasieran, naturalista askok
oraindik pentsatzen zuten espezieak ez
direla aldatzen denboraren poderioz.

Pentsamendu horretatik, fixismoa sortu
zen.
Teoria horren ideiak Hasieraren eta
beste liburu sakratu batzuen interpretazio
literalean oinarritzen ziren, batez ere.

Kreazionismoa onartzen zen.
Teoria
horren arabera, Jainkoak sortu zituen
espezieak, eta espezieak ez ziren batere
aldatzen denboraren poderioz.
Bibliaren
interpretazio literaletan oinarrituta, Lurrak
6.
000 urte bakarrik zituen.

Carl von Linneo naturalistak, esaterako,
sutsuki defendatu zuen fixismoa.
Hari esker
dugu gaur egun espezieen sailkapen
binomiala.
Linneok hau idatzi zuen: Izaki
mugagabeak hasieran sortu zituen adina
espezie mota daude.

Fosilak aurkitu izana ezustekoa izan zen
fixismoa defendatzen zutenentzat; izan ere,
iraganeko izaki bizidunen hondarrak ziren
fosilak, eta izaki haiek desagertuta zeuden.

Georges Cuvier naturalistak, paleontologiaren aitatzat hartzen denak, katastrofismoaren teoria proposatu zuen, espezieak
zergatik zeuden eta zergatik desagertzen
ziren azaltzeko.
Teoria horren arabera,
iraganean izan ziren, bai, oraingo izaki
bizidunak ez bezalako izakiak, eta aldatu
gabe bizi ziren denbora askoan.
Izaki
bizidun horiek bat-batean desagertu ziren,
hondamen natural baten ondoren.
Espezie
horiek desagertu ostean, beste batzuk sortu
ziren.
Fenomeno hori aldian behin
gertatzen omen zen.

Hainbat izaki
bizidun
desagerrarazi zituen
azken hondamen
handia, Cuvierren
arabera, ustez
gertatutako uholde
nagusia izango zen.

Lamarckismoa
Eboluzioari buruzko lehen teoria
transformismoa edo lamarckismoa izan
zen, Jean Baptiste de Lamarck
naturalistak proposatua.

Lamarcken ustez espezie batzuk eraldatu
eta beste espezie batzuk sortzen ziren
etengabe, historian zehar.
Teoria horrek bi
puntu hauek zituen oinarri:
• Organismoek konplexutasunerako joera
dute.
Organismoek forma soiletatik forma
konplexuetara eboluzionatzen dute.

• Organo bat askotan erabiliz gero, garatu
egiten da.
Inguruneko aldaketen ondorioz,
izaki bizidunak ingurunera egokitzen dira,
eta hori dela-eta, zenbait organo aldatu
egiten dira, erabiltzen direlako edo
erabiltzen ez direlako.
Funtzioak sortzen
du organoa; ez erabiltzeak, berriz,
endekatu egiten du.
Hori dela-eta,
jatorrizko ezaugarriak aldatu egiten dira
pixkana, eta moldaera-ezaugarriak edo
ezaugarri eskuratuak azaltzen dira.

• Ezaugarri eskuratuak heredagarriak dira.

Organismo batek ondorengoei transmiti
diezaieke bizitzan zehar inguruneak eragin
dizkion aldaketak.
Horregatik, Lamarcken
teoriari ezaugarri eskuratuen teoria ere
esaten zaio.

Genetikari buruz orain dakiguna kontuan
hartuta, Lamarcken teoria okertzat hartzen
da.
Ezaugarri eskuratuak ez zaizkie
ondorengoei transmititzen; izan ere, geneetan egon behar du ezaugarrien informazioak, ezaugarri horiek heredatzeko.   [Less]

Eboluzioaren teoria zenbait froga objektibotan oinarritzen da; eta froga horien arabera, izaki bizidunek eboluzionatu egiten dute. Besteak beste, froga horiek morfologikoak, biogeografikoak, paleontologikoak,...   [More]

Eboluzioaren teoria zenbait froga
objektibotan oinarritzen da; eta froga
horien arabera, izaki bizidunek
eboluzionatu egiten dute.
Besteak beste,
froga horiek morfologikoak,
biogeografikoak, paleontologikoak,
enbriologikoak eta biokimikoak dira.

Horiexek aztertuko ditugu ondoren.

Froga morfologikoak
Izaki bizidunen edo fosilen organoen
morfologiaren azterketa konparatuan
oinarritzen dira.
Anatomia konparatuaren
bidez, zenbait espezietako organoen
arteko parekotasunak eta ezberdintasunak
aztertzen dira.
Horren arabera, organoak
homologoak, analogoak eta bestigialak
izan daitezke.

Organo homologoak jatorri enbrionario
bera eta antzeko barne egitura dutenak
dira.
Hala eta guztiz ere, funtzio
ezberdinak izaten dituzte, habitat
ezberdinetara moldatzeko egokituz joan
direlako.
Esate baterako, zaldien hankek,
saguzarren hegoek eta baleen hegalek
hezur egitura oso antzekoa duten arren,
oso bestelako funtzioak dituzte: ibiltzea,
hegan egitea eta igeri egitea, hurrenez
hurren.

Lotura duten espezieen arteko homologia
morfologikoen kasuan,eboluzioaren
teoriak garai batean arbaso komunen bat
egon zitekeela proposatzen du, eta,
denborak aurrera egin ahala, arbaso
horren organoek garapen ezberdina izan
zutela, espezie bakoitzaren beharren
arabera.

Organo analogoak jatorri enbrionario
ezberdina izan arren, antzeko forma duten
eta antzeko funtzioa betetzen duten
organoak dira.
Organo analogoen adibide
bat intsektuen eta hegaztien hegoak dira:
taxonomikoki inongo loturarik ez duten bi
espezieren egiturak dira, baina bietan
funtzio bera betetzen dute, hegan egitea,
hain zuzen.

Eboluzioaren ikuspuntutik, organo
bestigialak, ez ibiltzearen ondorioz
atrofiatuta geratutako organoak, oso
garrantzitsuak dira.
Gaur egungo izaki
bizidunetan organo murriztu horiek
agertzeak adierazten du organo horiek
beharrezko zituen arbasoren bat izan
dutela noizbait.
Beraz, eboluzioaren
aldetik, badago lotura bat organo murriztu
horiek dituzten organismo bizien eta
antzeko organoak beharrezko dituzten
organismoen artean.

Gizakion kasuan, zuhurragina (hirugarren
hortzaldiaren arrastoa) eta kokzixa
(buztan primitibo baten arrastoa) organo
bestigialen adibide garbiak dira.

Froga biogeografikoak
Ezinezkoa da animalien eta landareen
banaketa geografikoa azaltzea horretarako
interpretazio ebolutiboa erabili gabe: bi
eskualde zenbat eta urrunago egon,
orduan eta ezberdinagoak izango dira
hango landare eta animalia espezieak,
nahiz eta klima oso antzekoa izan.
Esate
baterako, Australiako fauna eta flora
gainerako kontinenteetako flora eta
faunaren aldean hain berezia izateak
(kanguruak eta koalak, adibidez,
Australian bakarrik daude) hedapena
galarazten duen muga bat dagoela
erakusten du, eta muga horren bi aldeetara
bertako espezieek bestelako eboluzioa
izan zutela.

Bestalde, Afrikako eta Hego Amerikako
zenbait espezieren artean dauden
parekotasunak ikusita, noizbait arbaso
komuna izan zutela pentsa daiteke, eta,
duela milioika urte, kontinenteak banatu
zirenean, arbaso hark eboluzio prozesu
ezberdina izan zuenez, espezie ezberdinak
sortu zirela.

Froga paleontologikoak
Paleontologiak ere, erregistro fosilak
aztertzen dituen zientziak, eboluzioaren
teoria berresten duten frogak ematen ditu.

Izan ere, paleontologiari esker,
desagertutako espezieen eta gaur egungo
espezieen arteko antzekotasun batzuk
finkatu dira, eta serie ebolutibo osoak
azaldu ahal izan dira, zaldiarena, adibidez.

Fosilak aztertuta jakin ahal izan dugu
estratu zaharrenetatik berriagotara
agertzen diren fosilen arabera,
organismoak gero eta konplexuagoak
direla (forma konplexuagoen aurretik
forma sinpleak datoz lehenik) eta,
gainera, gero eta ugariagoak direla.

Ekidoen serie filogenetikoa
Horrez gain, datu paleontologikoei esker
espezie batzuk Lurrean noiz agertu ziren
jakin dezakegu, eta haien historia
ebolutiboa ere berreraiki dezakegu.
Gaur
egungo espezieen ezaugarriak agertzen
dituzten fosilak (trantsiziozko formak edo
tarteko formak) aurkitu izana ere
espezieen eboluzioaren froga
gaitzetsiezina da: esaterako,
Archaeopteryx espeziearen fosilak
hegaztiek bezalako lumak eta narrastiek
bezalako buztana eta hortzak ditu.

EBOLUZIOAREN FROGAK   [Less]

Espezieak eta espeziazioa Gene multzo bera duten eta ondorengo emankorrak sor ditzaketen organismoen multzoa da espeziea. Espeziazioa esaten zaio aurretik zegoen espezie batetik abiatuta beste espezie bat sortzen...   [More]

Espezieak eta espeziazioa
Gene multzo bera duten eta ondorengo emankorrak sor
ditzaketen organismoen multzoa da espeziea.

Espeziazioa esaten zaio aurretik zegoen espezie batetik
abiatuta beste espezie bat sortzen duten prozesuei.

Espeziazioa gertatzeko, funtsezkoa da ale ugalkorren
isolamendua gertatzea; hau da, funtsezkoa da espezie bereko
bi populazioren artean geneen fluxu etengabea nola edo hala
etetea.

Hainbat modutan gerta daiteke isolamendua.
Populazioen
isolamendu geografikoa da moduetako bat.
Hesi geografiko
bat agertzen da; esate baterako, lehendik ez zegoen
mendikate bat azaltzen da, edo kontinente-masak banatu
egiten dira.

Populazio bakoitzaren hasierako material genetikoa mailaz
maila bereizten joaten da, mutazioaren eta birkonbinazioaren
bidez.
Aldaketa horietan eragina du hautespen naturalak; izan
ere, ingurunearen ezaugarrien eta baliabideen arabera,
fenotipo mesedegarrienak bultzatzen ditu.
Hori dela-eta,
populazio bakoitzak era batera eboluzionatuko du.

Hortaz, denboraren poderioz, populazioak ez dira berdinak
izango, ez jokabidean, ez itxura morfologikoan, ez eta itxura
fisikoan ere.
Bi espezie sortuko dira, horrela.
Hesi
geografikoa desagertuko balitz, bi espezieen banakoak ezingo
lirateke berriro ugaldu elkarren artean.

Eboluzionatzen ari den populazioak espezie desberdin bat
eratu ahal izateko beharrezkoa da isolaturik egotea.

Ingurunera egokitzeko prozesu mantso bat da.
Isolamendumotaren arabera honakoak bereiz daitezke:
Espeziazio alopatrikoa: populazioa bi zatitan banandua
geratzen da, barrera geografiko bat dela medio.

Espeziazio sinpatrikoa: dibergentzia hori eremu berean
gertatzen da.
Gurutzamendua eragozten duten barrerak ez
dira geografikoak, biologikoak baizik, ugalketaisolamenduaren mekanismo deituak (UIM), hain zuzen ere.

Mekanismo horiek bi motatakoak izan daitezke: mekanismo
postzigotikoak eta prezigotikoak.
Mekanismo prezigotikoen
adibideak hauek izan daitezke:
•Isolamendu ekologikoa: lurralde bera okupatzen duten
populazioak habitat desberdinetan bizi dira, eta ez dute
elkarrekiko harremanik.
Adibidez, espezie fitoparasitarioak.

•Urtaroko isolamendua: ernalketa urteko sasoi desberdinetan
edo eguneko une desberdinetan gertatzen da.

•Isolamendu etologikoa: ar eta emeen artean ez dago
erakarpen sexualik, edo, baldin badago, oso ahula da.

•Isolamendu mekanikoa: animalien arteko kopula edo
landareen arteko polinizazioa eragozten du, ugalketarako
egitura bateraezinak edukitzeagatik.

•Isolamendu gametikoa: gameto arrak eta emeak ez dira
erakartzen.

Mikroeboluzioa eta makroeboluzioa
Mikroeboluzioa eta makroeboluzioa eboluzio prozesuaren bi
maila dira.

Mikroeboluzio hitza erabiltzen dugu espezie berean
gertatzen diren aldaketa multzoa izendatzeko: antzeko
espezieak sortzen dituzten prozesuen multzoa da.

Populazioan gertatzen diren aldaketa txikiak dira, baina
espezie berriak sor ditzakete.
Esate baterako, Galapago
uharteetan 13 txonta espezie bizi dira: moldaerazko
erradiazio bidez sortu ziren denak, Ekuadorretik artxipelago
horretaraino iritsi zen txonta arbaso beretik abiatuta.

Espeziazio-kasu bat: Galapagoetako txontak
Galapagoetan, espeziazioaren adibide argi bat dago.

Uhartedia kontinentetik urrun dago.
Galapagoak hamahiru
sumendi-uharte handiz eta sei uharte txikiz osatuta daude.

Horrez gain, hainbat uhartetxo harritsu ere baditu.
Bakoitzak
bere ingurumen-ezaugarriak ditu, eta hori dela-eta, bere
baliabideak ditu, besteetan ez dauden baliabideak.

Uharte horietan hamahiru txonta espezie bizi dira.

Tamainari eta mokoen formari erreparatuz gero dira, batik
bat, desberdinak.
Hegazti horiek antza dutela ikusita, arbaso
bera izan zutela pentsa dezakegu.
Ziur asko, haize alisioek
eramanda iritsiko zen kontinentetik.
Uharte bakoitzean
baliabideak ustiatzeko modu bat zegoenez, txonten mokoen
formak garrantzia zuen elikagaiak lortzeko.
Hautespen
naturalaren bidez, uharte bakoitzean mota bateko txonten
populazioak ugaldu ziren.
Mokoaren formaren arabera,
txonta batzuek hobeto lortzen zituzten elikagai mota batzuk;
besteak beste, fruitu lehorrak, intsektuak eta baiak.

Uharte batetik bestera distantzia handia zegoenez, oso zaila
zen bateko eta besteko populazioak ugaltzea.
Hori dela-eta,
txontak gero eta desberdinagoak ziren.
Azkenean, espezie
desberdinak sortu ziren batean eta bestean, eta ezin ziren
elkarren artean ugaldu.

Makroeboluzioa fosilen bitartez aztertzen da.

Mikroeboluzioak ez bezala, aldaketa handiak eragiten ditu:
eboluzio prozesuan hainbat aldaketa eragin ondoren, talde
taxonomiko berriak sorrarazten ditu eta beste batzuk
desagerrarazten ditu.
Esate baterako, makroeboluzioaren
bitartez sortu dira hegaztiak eta ugaztunak narrastietatik.

Teoria sintetikoaren arabera, mikroeboluzioa zenbait
mekanismo genetikok sortzen dute; hala nola, mutazioek.

Baina aldaketa horiek denboraldi luzean gertatzen direnean
eta ugaritzen direnean, makroeboluzioa gauzatzen da,
espeziazio prozesu jarraituaren bidez.

Makroeboluzioa gerta dadin, ezinbestekoa da organo berriak
sorraraziko dituzten egitura anatomikoak aurretik esistitzea.

Horrez gain, organismo talde berriek bizitzeko habitat
populatu gabeak ere esistitu behar dute, eta izaki berrien
biziraupena ziurtatuko duten aparteko abantailak ere izan
behar dute.
Mekanismo horiengatik sortzen dira organismo
berdinetik hainbat linea dibergente.   [Less]